Κριτική: Το ισόβιο κάτεργο

Ένα αληθινό κόσμημα. Ένα διαμάντι.

Επιτρέψτε μου όμως να εφεύρω

ελάττωμα στην τελειότητα,

μια ζημιογόνα φλέβα,

ένα τίποτα που τόσο εύκολα μπορεί να αποκρυβεί

Κριτική λέμε την ικανότητα του να κρίνει κάποιος, που λέει την γνώμη του με περισσότερη ή λιγότερη εγκυρότητα.

Η Ελληνική γλώσσα παρέδωσε στην παγκόσμια κοινότητα και αυτήν την λέξη – εκτός και από πολλές άλλες- critique λένε οι Γάλλοι και criticism οι Άγγλοι .

Κρίνω λοιπόν με βάση την γλώσσα μας σημαίνει πως βάζω κάτι στην άκρη, το χωρίζω. Θεωρώ. Ερμηνεύω. Αποφαίνομαι. Το προτιμώ. Το δικάζω. Το καταδικάζω. Ακόμα και αν δεν αποφαίνομαι κατηγορηματικά, εκφέρω γνώμη γι’ αυτό χωρίς αξίωση, φτάνει ότι αποφαίνομαι. Είτε είμαι ερασιτέχνης ή φιλόσοφος,η νομικός, ηφιλόλογος. Κρίνω.

‘’Κρίσις’’ λεγόταν το δράμα του Σοφοκλή που δεν σώθηκε, στο οποίο ο Πάρις σαν όργανο της Έριδος, εξέλεξε σαν ομορφότερη την Αφροδίτη μεταξύ της Ήρας και της Αθηνάς. Ο Πάρις είναι ο πρώτος κριτικός.

Κριτική είναι η δύναμη και η ικανότητα να εξασκεί κάποιος λειτουργίες που είναι συνυφασμένες με αυτή και καθίσταται δυνατή μόνο σε συνθήκες απόλυτης ελευθερίας. Αρχικά ήταν αυτάρκης, αντλούσε πόρους από τον εαυτό της, όμως η ικανότητά της αυτή στη πορεία ,έβλεπε, πως δεν μπορούσε να κινείται και να ζει σαν γνώση και σαν τέχνη αν δεν λάμβανε εξωτερική βοήθεια. Σιγά- σιγά της προσέφεραν την βοήθειά τους, οι θετικές και οι θεωρητικές επιστήμες, η ψυχολογία, η αισθητική, η ιστορία, η βιολογία, η κοινωνιολογία, η ψυχιατρική, η φυσική, η μαθηματική και στήριξαν τα βήματά της για να κάνει την υπόστασή της όσο της είναι δυνατόν πιο ανεξάρτητη. Μέχρι που έφτασε στο σημείο να καυχιέται για δημιουργικά προσόντα ειδικά στην λογοτεχνία.

Ο Μπαλζάκ είναι δημιουργός προσώπων και ο κριτικός ιδεών είπε κάποιος από τους πλέον επιστημονικά καταρτισμένους κριτικούς. Και απάντησε ο ποιητής: Η κριτική είναι εύκολη, δύσκολη όμως η τέχνη. Και ανταπάντησε ο κριτικός: Κριτική είναι η δύναμη να μπορείς να διακρίνεις το αληθινό από το ψεύτικο. Στο σημείο αυτό να πούμε πως και ο ποιητής και ο κριτικός μπορούν να υπερνικούν εμπόδια και να θριαμβεύουν στην προσπάθειά τους και οι δύο, από την θεωρία ή την πράξη και αν εργάζονται, αγωνίζονται για να ξεχωρίσουν κάτι ως ψέμα, ομολογούμενο από κάποιον που δοξάζεται σαν αλήθεια.

Ποιος όμως διανοούμενος θα είχε την αφέλεια πως αυτό που βλέπει σήμερα ως αλήθεια δεν θα ήταν αύριο με την σειρά του ένα σημείο αμφιλεγόμενο και θα εξαφανισθεί σαν σκιά; Και ποιος κριτικός, ότι, ως αληθινό υποστηρίζει μπορεί να το εξασφαλίσει από την τύχη μιας αλήθειας που μέρα με την ημέρα διασαλεύεται; Όπως και να έχει πάντως, η κριτική στα χέρια εμπνευσμένων και βαθιά καταρτισμένων διανοητών λογαριάζεται ως δέκατη μούσα όπως την ανέδειξε το κύμα των κριτικών του 18 αιώνα, πως δεν υπάρχει διαφορά της κριτικής από την ποίηση. Είναι και οι δύο δημιουργίες αισθητικών συνειδήσεων όλων των φιλολογικών ειδών.

Στην Αρχαία Αθήνα την εποχή του Πεισίστρατου, η εργασία που έγινε για να συλλεχθούν και να καθορισθούν τα ομηρικά έπη είναι ένα μεγάλο κριτικό κατόρθωμα. Κριτική λειτουργία έκαναν οι Ελλανοδίκες προκειμένου να κρίνουν την αξία των δραμάτων, οι οποίοι εκλέγονταν με κλήρο. Η κρίση περί των έργων του γέρο – Αισχύλου και του νεαρού Σοφοκλή έργο της κριτικής είναι. Σήμερα μπορεί να αναγνωρίζεται η καλαισθησία του Αθηναϊκού λαού, όμως είναι και παράδειγμα για τα χτυπήματα που καταφέρνει αδίκως η κριτική καθ΄ όσον ο Αισχύλος έφυγε δια παντός από την Αθήνα και πέθανε στη Σικελία.

Οι τραγωδίες του Ευριπίδη είναι κριτικές επεξεργασίες μύθων που πραγματεύτηκαν οι συναγωνιστές του, Αισχύλος και Σοφοκλής. Ο Αριστοφάνης είναι ζυγιστής των απόψεων του Σωκράτη και του Ευριπίδη. Ο Πλάτωνας που εξόρισε τους ποιητές από την ιδανική του πολιτεία κριτική έκανε, αλλά και ο Αριστοτέλης με τα έργα του κριτική έκανε και έκτισε το οικοδόμημα της λογικής. Ο Διογένης ο Λαέρτιος και ο Πλούταρχος στις βιογραφίες τους έδωσαν ευφυέστατη κριτική, τις αποκάλεσαν αργότερα ‘’κριτική των ωραιοτήτων’’. Ο Οράτιος, ο Βιργίλιος, ο Κικέρωνας και ο Σενέκας είναι οι Λατίνοι που ώθησαν περαιτέρω την κριτική στην ποίηση.

Ο όρος ‘’Βυζαντινισμός’’ με το αρνητικό του πρόσημο, σκιαγραφείται ως συνώνυμο καλλιτεχνικής στειρώσεως καθόσον επί της εποχής του παρατηρείται περισσότερη πίστη στα παραδεδομένα και έλλειμα αυθυπόστατης κριτικής μελέτης.

Ο Κοραής γλαφυρός λογοτέχνης, επομένως κριτικός, καθώς και ο Ροΐδης όπως και ο Ψυχάρης συνετέλεσαν στην αναγέννηση της νεοελληνικής ποίησης. Στους κριτικούς κατετάγη χωρίς επιφύλαξη ο Βοκάκιος με την ‘’βιογραφία του Δάντη’’. Ο Όσκαρ Ουάιλντ ασκούσε οξυδερκέστατη κριτική, με παράδοξο τρόπο, αλλά με σοφιστική και χωρίς φόβο. Η αλληλογραφία του Γκαίτε με τον Σίλλερ τροφοδότησε την παγκόσμια πνευματική κίνηση με θησαυρούς κριτικών στοχασμών και παρατηρήσεων. Ο Νίτσε έδωσε νέα ώθηση με την αναστάτωση που έφερε στην κριτική σκέψη.

Ποικίλα είδη κριτικής καλλιεργήθηκαν τελικά από ποιητές – καλλιτέχνες οι οποίοι λειτούργησαν ως αρχηγοί και δάσκαλοι. Αυτό που σήμερα λέμε ως λογοτεχνική κριτική το δηλώνει η κριτική τέχνη. Την αισθητική εκτίμηση της αξίας των πραγμάτων. Είναι ο ίδιος λόγος που ο φιλόλογος των αρχαίων χρόνων προτιμούσε τον τίτλο κριτικός από τον αντίστοιχο γραμματικός.

Στην τέχνη όλοι έχουμε λίγο ή πολύ την κριτική ικανότητα η οποία είναι σύμφυτη με την ανθρώπινη νόηση. Εδώ όμως προέκυψε και η επαγγελματική κριτική και αυτό έγινε όταν η τέχνη έφυγε από τα σαλόνια των λίγων φεουδαρχών και ήρθε σε επαφή με καινούργιες απαίδευτες μάζες. Τότε ο κριτικός της τέχνης ως ‘’εξηγητής’’ ήταν αναγκαίος μεσάζοντας, αφού ο πολύς κόσμος δεν ήταν ικανός να εξηγεί και να καταλαβαίνει μόνος του. Επίσης απομακρύνθηκε ο πομπός από το δέκτη και ο καλλιτέχνης δεν δημιουργούσε πλέον για μια κλειστή κοινότητα που ήταν μέλος της και εξηγούσε μόνος του, αλλά δέκτης έγινε όλη η ανθρώπινη κοινότητα και μάλιστα σε άλλο χρόνο οπότε, η κριτική ως διαμεσολάβηση έγινε αναγκαίο κακό. Κακό διότι όλοι έπρεπε να είναι σε θέση να κρίνουν και εξ αυτού να απολαμβάνουν και αναγκαίο διότι αυτό είναι δύσκολο, τώρα μάλιστα που αυξάνονται οι τεμπέληδες και τα περιμένουν όλα από τον κριτικό.

Τα τελευταία χρόνια με την τεχνολογική ανάπτυξη, την γρήγορη και εύκολη διάδοση της πληροφορίας θα περίμενε κανείς να αναπτυχθεί η κριτική σκέψη των ανθρώπων. Τα ερεθίσματα που δέχεται κάποιος από την παιδική ηλικία, που είναι πάρα πολλά, θα μπορούσαν να αναπτύξουν κριτική σκέψη. Αντιθέτως όμως .Η πληθώρα των πληροφοριών καθόλου δεν οξύνει τον νου καθόσον αυτός δεν προλαβαίνει-δεν βρίσκει στασίδι- να τις επεξεργαστεί με αποτέλεσμα το μυαλό να γίνεται ‘’χυλός’’ και ο άνθρωπος να πορεύεται χωρίς σκέψη. Απλώς μιμείται και στους διαλόγους του επαναλαμβάνει γνώμες και κρίσεις άλλων που απλά άκουσε, διάβασε. Λαμπρό πεδίο της προπαγάνδας!

Επικρατεί η έκφραση «εγώ νομίζω ότι» ή « ποιος μου λέει εμένα», η οποία βεβαίως είναι μια αμφισβήτηση, χωρίς όμως αξία, αφού της λείπει η στέρεη βάση στήριξης, της λείπει η γνώση. Όχι μόνο δεν έχουμε εξέλιξη στην κριτική σκέψη αλλά τέλμα και μάλλον οπισθοδρόμηση.

Ανθεί βεβαίως η ‘’κοινωνική κριτική’’. Έτσι ωραιοποιημένα αποκαλούν το κουτσομπολιό, το οποίο βεβαίως δεν είναι φαινόμενο σημερινό. Συζητούνται τα προβλήματα της καθημερινότητας, των άλλων φυσικά, προσωπικά, οικογενειακά τα οποία αντιμετωπίζονται επιφανειακά και με κακοήθεια διότι σχολιάζοντας τα στραβά των άλλων ξεκουράζεσαι ψυχολογικά και αυταπατάσαι με την δήθεν ανωτερότητά σου. Πως αλλιώς να εξηγηθεί πως στις παρέες αυτές κυριαρχούν στο σύνολό τους μόνο τα ανάποδα των άλλων και όχι τα καλά και τα ίσα. Η κριτική είναι έργο επικίνδυνο διότι αν αγνοούμε τις λεπτομέρειες για κάποια γεγονότα, όλες οι άλλες γνώσεις, δεν θα μας εμποδίσουν να κρίνουμε με λανθασμένο τρόπο. Ούτε μικρή μυρωδιά από κριτική δεν έχει αυτή η συμπεριφορά, που θέλουν χαριτολογώντας να οικειοποιηθούν την λέξη. Αχ ανθρωπάκο

Η πολιτική κριτική είναι στολίδι της δημοκρατίας και όχι βρισίδι όπως την κατάντησαν.

Όμως δικαίωμα στην όποια κριτική έχουν όλοι και απεριόριστα στον οποιονδήποτε άνθρωπο ‘’ως ενάρετο άνθρωπο, αλλά ως άνθρωπο’’ εφόσον βεβαίως η επίκριση δεν έχει στοιχεία εξύβρισης. Καμιά πρόοδο της επιστήμης, της τέχνης δεν θα ήταν δυνατή αν τα δημιουργήματα της ανθρώπινης δραστηριότητας επρόκειτο να μείνουν απρόσβλητα από κάθε επίκριση. Όλα υπόκεινται στους νόμους της.

Στην πραγματικότητα η κριτική μας προσφέρει την πρώτη αλήθεια για την οποία τελώντας εν αμφιβολία, αποκτά κανείς βεβαιότητα.

Εσείς μεσίτες της μοίρας θα βρείτε τον μεγαλοπρεπή σας ρόλο, που αφού κρεμάσετε κάθε συναισθηματικότητα στο αιώνιο βεστιάριο, θα εργαστείτε ακούραστα για την φθορά και το θάνατο κάθε επηρμένου και δυσανάλογου πράγματος.

Σας χαιρετώ εις το επανιδείν