Μανώλης Πλειώνης: Η Αριστερά δεν είναι μια νοσταλγία του παρελθόντος

Παραμέρισε τα ενδεχόμενα οφέλη τα οποία θα μπορούσε να αποκομίσει από το “γαλαντόμο σύστημα” του νεομητσοτακισμού ως διατελέσαντας πρόεδρος του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Δεν υπέκυψε στην παράδοση του αρχαιότερου ερευνητικού φορέα της χώρας στις ορέξεις της κυβέρνησης Μητσοτάκη επιδεικνύοντας απαράμιλλο σθένος. Ο πρόλογος γίνεται για τον Καθηγητή Κοσμολογίας Μανώλη Πλειώνη ο οποίος συστρατεύθηκε στο νέο πολιτικό εγχείρημα με επικεφαλής τον πρώην Πρωθυπουργό Αλέξη Τσίπρα. Στην ακόλουθη συνέντευξη ο πρώην πρόεδρος του ΕΑΑ μιλά χωρίς περιστροφές για την εν λόγω πολιτική του απόφαση ενώ τοποθετείται σε μια σειρά καίριων ερωτημάτων.

► Kύριε Πλειώνη, να σας το θέσω ευθέως: γιατί με τον Αλέξη Τσίπρα;

Μανώλης Πλειώνης: Γιατί πιστεύω ότι σήμερα η χώρα χρειάζεται μια νέα προοδευτική πολιτική πρόταση, μια πραγματική τομή σε σχέση με το παρελθόν και όχι μια ανακύκλωση σχημάτων και προσώπων. Χρειάζεται ένα σχέδιο που να συνδέει την παραγωγική ανασυγκρότηση με την κοινωνική δικαιοσύνη, την ενίσχυση των δημόσιων αγαθών, τη γνώση, την κλιματική ανθεκτικότητα και την αναγέννηση των δημοκρατικών θεσμών.

Η Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη δημιουργήθηκε ακριβώς για αυτόν τον σκοπό: να ανασυνθέσει τις προοδευτικές κοινωνικές δυνάμεις της χώρας, να δημιουργήσει μια ισχυρή, κοινωνικά γειωμένη και νικηφόρα παράταξη, ικανή να αποτελέσει αξιόπιστη εναλλακτική απέναντι στη σημερινή αποτυχημένη διακυβέρνηση της ΝΔ. Ένα εγχείρημα ανοιχτό στην κοινωνία, χωρίς αποκλεισμούς, χωρίς μηχανισμούς, χωρίς προαποφασισμένες ισορροπίες και πολιτικούς ελιτισμούς. Θέλουμε να συνδιαμορφώσουμε, μαζί με τους πολίτες, ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο που θα στηρίζεται στο κράτος δικαίου, στη δημοκρατία, στην κοινωνική και εργασιακή δικαιοσύνη και στον σεβασμό του διεθνούς δικαίου.

Είναι βαθιά μου πεποίθηση ότι ο Αλέξης Τσίπρας είναι ο πολιτικός που μπορεί να εγγυηθεί αυτή τη νέα πορεία. Όχι γιατί είναι αλάνθαστος – κανένας ενεργός πολιτικός δεν είναι. Αλλά γιατί διαθέτει πέρα από εντιμότητα που το θεωρώ προαπαιτούμενο, την πολιτική εμπειρία, τη διεθνή αναγνώριση και, κυρίως, το πολιτικό θάρρος να επιχειρήσει μια νέα αρχή. Προέρχεται από την κοινωνία, όχι από πολιτικά τζάκια ή οικογενειακές δυναστείες που επί δεκαετίες αναπαράγονται στην εξουσία. Σε μια χώρα όπου η πολιτική συχνά αντιμετωπίζεται ως οικογενειακή κληρονομιά, έχει ιδιαίτερη σημασία ότι εκπροσωπεί μια διαφορετική διαδρομή: αυτήν ενός ανθρώπου που διαμορφώθηκε μέσα από την κοινωνία, την εργασία και τη συλλογική πολιτική δράση. Και αυτό, κατά τη γνώμη μου, του επιτρέπει να αντιλαμβάνεται πιο άμεσα τις αγωνίες και τις ανάγκες των πολιτών και της κοινωνίας ως σύνολο.

Η δική μου απόφαση να ασχοληθώ ενεργά με το πολιτικό αυτό εγχείρημα δεν εκπορεύεται από προσωπικές φιλοδοξίες, αλλά θεωρώ ότι είναι φυσική συνέχεια μιας διαδρομής δεκαετιών στην επιστήμη, στην έρευνα, στην ενεργή παρέμβαση στο δημόσιο διάλογο και στη δημόσια προσφορά από θέσεις ευθύνης, μεταξύ άλλων και ως επικεφαλής και Πρόεδρος του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Αυτό που επίσης με έπεισε να συστρατευτώ με την ΕΛ.Α.Σ. ήταν ο τρόπος με τον οποίο ξεκίνησε αυτό το εγχείρημα. Δεν ξεκίνησε πρώτα με τη συγκρότηση ενός κομματικού μηχανισμού. Προηγήθηκε η ίδρυση του Ινστιτούτου Αλέξη Τσίπρα, με τη συμμετοχή μιας επιστημονικής επιτροπής αποτελούμενης από 41 διακεκριμένους επιστήμονες και ειδικούς από διαφορετικά πεδία, στην οποία έχω την τιμή να συμμετέχω. Θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικό ότι επιλέχθηκε πρώτα να συγκροτηθεί ένας χώρος παραγωγής γνώσης, προβληματισμού και τεκμηριωμένου διαλόγου και στη συνέχεια να διαμορφωθεί η πολιτική πρόταση. Αυτό αντανακλά μια αντίληψη με την οποία ταυτίζομαι βαθιά: ότι η πολιτική οφείλει να ακούει την επιστήμη, χωρίς να την “εργαλειοποιεί,” και η επιστήμη να συμβουλεύει την Πολιτεία με ανεξαρτησία και ευθύνη.

Πιστεύω βαθιά ότι η επιστήμη δεν αποτελεί μόνο μοχλό οικονομικής ανάπτυξης. Είναι πυλώνας της δημοκρατικής συγκρότησης μιας χώρας. Μια κοινωνία που επενδύει στη γνώση μαθαίνει να συζητά με επιχειρήματα, να σέβεται τα δεδομένα, να ελέγχει την εξουσία τεκμηριωμένα και να σχεδιάζει το μέλλον της με αυτοπεποίθηση. Για αυτόν τον λόγο αφιέρωσα σημαντικό μέρος της δημόσιας παρουσίας μου και στην αντιμετώπιση της ψευδοεπιστήμης και των θεωριών συνωμοσίας, γιατί δεν διαβρώνουν μόνο την επιστήμη, διαβρώνουν και τη δημοκρατία.

► Εχετε μια μακρά εμπειρία όχι μόνο ως θεσμικός -πολιτειακός παράγοντας δεδομένου ότι επί σειρά ετών διατελέσατε ως πρόεδρος του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών αλλά και ως σημαντικός επιστήμονας παγκόσμιας εμβέλειας. Εκτιμάτε ότι η κυβέρνηση του κυρίου Μητσοτάκη στάθηκε ως όφειλε στο νευραλγικό και πολυσχιδές έργο του ΕΑΑ;

Μανώλης Πλειώνης: Θα ήθελα να ξεκινήσω με μια σύντομη αναφορά στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, το οποίο είναι ο αρχαιότερος ερευνητικός φορέας της χώρας, με διεθνή αναγνώριση και καθοριστική συμβολή στην βασική και εφαρμοσμένη έρευνα σε ένα ευρύ φάσμα επιστημονικών πεδίων. Κατά τη διάρκεια της θητείας μου ενισχύσαμε σημαντικά τη διεθνή του παρουσία, τις ερευνητικές του υποδομές και, κυρίως, τη σύνδεσή του με την κοινωνία. Πίστευα πάντοτε ότι η δημόσια έρευνα αποκτά πραγματική αξία όταν επιστρέφει ως όφελος στον πολίτη.

Επιστρέφω τώρα στο ερώτημά σας και θα ήθελα να είμαι δίκαιος και να απαντήσω με θεσμική νηφαλιότητα και όχι με πολιτική προκατάληψη. Υπήρξαν δύο περίοδοι με πολύ διαφορετικό πρόσημο. Η πρώτη περίοδος επί υφυπουργού έρευνας τον κ.Χρήστο Δήμα ήταν θετική με πολύ καλή συνεργασία και θεσμική αντιμετώπιση του ΕΑΑ από μεριάς του. Δυστυχώς, η επόμενη περίοδος, που συνέπεσε με τις μεγάλες φυσικές καταστροφές του 2021 και του 2023, υπήρξε πολύ αρνητική. Το ΕΑΑ συνέχισε, όπως όφειλε και έπραττε διαχρονικά, να ενημερώνει την Πολιτεία και την κοινωνία με τα επιστημονικά δεδομένα και τις εκτιμήσεις του. Η δημόσια παρουσίαση των δεδομένων και επιστημονικών εκτιμήσεων μας προκάλεσαν αντιδράσεις από κυβερνητικά στελέχη, τα οποία μας κατηγόρησαν ακόμη και για πολιτικολογία. Θεωρήσαμε χρέος μας να υπερασπιστούμε δημόσια τόσο το κύρος του Ιδρύματος όσο και την αξιοπρέπεια των εργαζομένων του.

Η αντιπαράθεση αυτή οδήγησε στην απόφαση της κυβέρνησης να αποσπάσει το EAA από το ερευνητικό οικοσύστημα της Ελλάδας, που υπάγεται στη Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας, και να υπαχθεί διοικητικά στο Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, επιλογή που θα περιόριζε θεσμικά την ανεξαρτησία του Αστεροσκοπείου και τη δυνατότητά του να εκφράζει ανεπηρέαστα τις επιστημονικές του εκτιμήσεις.

Εγώ αντίθετα είχα υποστηρίξει δημόσια και με έμφαση ότι μπορούσε και έπρεπε να υπάρξει ουσιαστική συνεργασία χωρίς να θιγεί ο ερευνητικός χαρακτήρας του Αστεροσκοπείου. Αυτό είχε καταγραφεί και τότε: η πρότασή μου ήταν ισότιμη συνεργασία, όχι απορρόφηση ή υποβάθμιση της επιστημονικής αυτοτέλειας. Η αντιπαράθεση δεν ήταν προσωπική ούτε πολιτική, ήταν βαθιά θεσμική και αφορούσε το κατά πόσο η Πολιτεία αντιλαμβάνεται την έρευνα ως ανεξάρτητο δημόσιο αγαθό ή ως υπηρεσία που υπάγεται στις εκάστοτε κυβερνητικές επιλογές και προσαρμόζεται στο όποιο κυβερνητικό αφήγημα. Η έρευνα χρειάζεται αυτονομία όχι για να βρίσκεται απέναντι στην Πολιτεία, αλλά για να μπορεί να τη συμβουλεύει με αξιοπιστία.

Εν τέλει μετά από μια μακρά περίοδο έντονης αντιπαράθεσης, νομικών παρεμβάσεων, διοικητικών προσαρμογών, αβεβαιότητας για το προσωπικό του Αστεροσκοπείου, και επαναλαμβανόμενων νομοθετικών ρυθμίσεων, η κυβέρνηση αναθεώρησε την αρχική της επιλογή. Θεωρώ ότι αυτή η εξέλιξη επιβεβαίωσε πως, όταν υπάρχει τεκμηρίωση, επιμονή, κινητοποίηση και θεσμική συνέπεια, ο ορθολογισμός μπορεί τελικά να υπερισχύσει.

Η εμπειρία αυτή με έπεισε ακόμη περισσότερο ότι η ποιότητα της δημοκρατίας κρίνεται και από τον τρόπο με τον οποίο μια κυβέρνηση αντιμετωπίζει την επιστημονική γνώση. Από το αν επιχειρεί να την αξιοποιήσει ή να τη χειραγωγήσει.

► Υπάρχει ένα σημαντικό ποσοστό πολιτών οι οποίοι ενδεχομένως να επηρεάσουν το εκλογικό αποτέλεσμα, ωστόσο δεν ενστερνίζονται το νέο πολιτικό εγχείρημα του Αλέξη Τσίπρα. Κάνουν λόγο για την απώλεια των Αριστερών θέσεων, ιδεωδών και ούτω καθεξής. Πως θα τους πείσετε να αλλάξουν πολιτική στάση;

Μανώλης Πλειώνης: Τους λέω ότι η Αριστερά δεν είναι ούτε μουσειακό έκθεμα ούτε μια ρομαντική νοσταλγία του παρελθόντος. Δεν είναι, όμως, ούτε η διατύπωση ιδεατών προτάσεων που παραπέμπονται διαρκώς σε ένα απροσδιόριστο μέλλον. Για μένα, Αριστερά σημαίνει σήμερα ένα αξιόπιστο κυβερνητικό σχέδιο για την ενίσχυση του κοινωνικού κράτους, της δημόσιας υγείας και της δημόσιας παιδείας. Σημαίνει προστασία του πολίτη απέναντι στους κινδύνους της κλιματικής κρίσης και των φυσικών καταστροφών, αξιοπρεπή εργασία, κοινωνική δικαιοσύνη, εμβάθυνση της δημοκρατίας, δίκαιη ενεργειακή μετάβαση, άσκηση πολιτικής με βάση την επιστημονική τεκμηρίωση και ουσιαστική μείωση των κοινωνικών και περιφερειακών ανισοτήτων. Σημαίνει, τέλος, υπεράσπιση της ειρήνης, της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, του διεθνούς δικαίου και του δικαιώματος όλων των λαών στην αυτοδιάθεση και την εθνική τους απελευθέρωση. Στο πλαίσιο αυτό, η υπεράσπιση των δικαιωμάτων του παλαιστινιακού λαού αποτελεί ζήτημα αρχής και όχι επιλεκτικής ευαισθησίας.

Δεν αρκεί να υπερασπιζόμαστε τις διαχρονικές αξίες της Αριστεράς. Οφείλουμε να τις μετατρέπουμε σε συγκεκριμένες δημόσιες πολιτικές που βελτιώνουν μετρήσιμα την καθημερινότητα των πολιτών. Εκεί κρίνεται τελικά η αξιοπιστία κάθε προοδευτικής παράταξης.

Αν κάτι με πείθει να συμμετάσχω στο εγχείρημα της ΕΛ.Α.Σ., είναι ακριβώς η δυνατότητα να συμβάλουμε σε μια σύγχρονη, δημοκρατική, πατριωτική και κοινωνικά δίκαιη διέξοδο από το βαθύ οικονομικό, θεσμικό και αξιακό αδιέξοδο στο οποίο έχει περιέλθει η χώρα.

Όμως δεν έχω αυταπάτες. Γνωρίζω ότι η πορεία αυτή δεν θα είναι εύκολη. Κάθε σοβαρή προσπάθεια αλλαγής συναντά αντιστάσεις από κατεστημένα συμφέροντα, από δίκτυα οικονομικής και πολιτικής ισχύος που έχουν μάθει να ευημερούν μέσα από την αδιαφάνεια, τις πελατειακές σχέσεις και την προνομιακή πρόσβαση στην εξουσία. Όμως η Ιστορία δείχνει ότι καμία μεγάλη δημοκρατική και κοινωνική μεταρρύθμιση δεν πραγματοποιήθηκε χωρίς συγκρούσεις με κατεστημένες αντιλήψεις και συμφέροντα. Αυτό που έχει σημασία είναι να υπάρχει πολιτική βούληση, κοινωνική στήριξη και πίστη ότι η χώρα μπορεί να αλλάξει πορεία.

► Στον αντίποδα, χωρίς να αναμένουν αποκλειστικά τον κύριο Τσίπρα ως μεσσία, υπάρχουν εκατομμύρια ψηφοφόροι οι οποίοι χαρακτηρίζουν την κυβέρνηση Μητσοτάκη ως ό,τι χειρότερο έχει περάσει μεταπολιτευτικά από το τιμόνι της χώρας. Ποια είναι η δική σας εκτίμηση;

Μανώλης Πλειώνης: Θα απέφευγα τους απόλυτους χαρακτηρισμούς. Η Ιστορία είναι αυτή που αποτιμά τελικά τις κυβερνήσεις, αλλά είναι γεγονός ότι η χώρα βιώνει μια παρατεταμένη οικονομική κρίση, μια βαθιά κρίση θεσμών, κοινωνικής συνοχής και παραγωγικής προοπτικής. Βλέπουμε πρωτοφανή συγκεντρωτισμό εξουσίας, υποβάθμιση των ανεξάρτητων αρχών, παραβιάσεις του Συντάγματος, ανεξέλεγκτη ακρίβεια, διεύρυνση ανισοτήτων, απαξίωση της δημόσιας επιστημονικής γνώσης όταν αυτή δεν εξυπηρετεί κυβερνητικές επιλογές, και ένα παραγωγικό μοντέλο που στηρίζεται υπερβολικά σε κατανάλωση, τουρισμό, real estate και χαμηλές αμοιβές.

Έχω γράψει ότι η κατάρρευση της διεθνούς νομιμότητας και η απαξίωση της επιστήμης υπονομεύουν την ικανότητα του πλανήτη αλλά και κάθε χώρας ξεχωριστά στο να αντιμετωπίσουν παγκόσμια προβλήματα, όπως οι πολεμικοί ανταγωνισμοί, οι γενοκτονίες, η κλιματική κρίση. Στο ίδιο ακριβώς πλαίσιο, η μάχη απέναντι στην ψευδοεπιστήμη και στις θεωρίες συνωμοσίας αποτελεί βαθιά πολιτική υπόθεση που δεν πρέπει να αφορά μόνο την επιστημονική κοινότητα. Όταν ο δημόσιος λόγος αντικαθίσταται από fake news, παραπληροφόρηση, εύκολες βεβαιότητες και συνωμοσιολογικές αφηγήσεις, τότε αποδυναμώνεται η ίδια η δυνατότητα άσκησης υπεύθυνης πολιτικής. Η δημοκρατία προϋποθέτει ενημερωμένους πολίτες, αλλά και μια Πολιτεία που σέβεται τη γνώση ακόμη και όταν αυτή είναι ενοχλητική.

Άρα, ναι, θεωρώ ότι η διακυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας έχει διευρύνει τις κοινωνικές ανισότητες, έχει αποδυναμώσει τη λειτουργία κρίσιμων δημοκρατικών θεσμών και έχει διαβρώσει με τα αλλεπάλληλα σκάνδαλα την εμπιστοσύνη των πολιτών προς την Πολιτεία. Αυτό που χρειάζεται σήμερα η Ελλάδα είναι μια νέα σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ Πολιτείας και κοινωνίας, με ισχυρούς θεσμούς, λογοδοσία, αξιοκρατία, στρατηγικό σχεδιασμό και πολιτικές που υπηρετούν το δημόσιο συμφέρον.

► Πως οραματίζεστε εσείς, την ιδανική διακυβέρνηση για την πολύπαθη Ελλάδα; Μήπως αποκαλύπτεται σταδιακά ότι η καταστροφή θα είναι τόσο μεγάλη από την λαίλαπα του νεομητσοτακισμού ώστε καμία μονοκομματική κυβέρνηση δεν θα μπορέσει να ανταπεξέλθει στις θυσίες και τις πολιτικές υπερβάσεις που θα απαιτηθούν ώστε η χώρα αν μη τι άλλο να μπορέσει να βρει τον βηματισμό της στο μέλλον;

Μανώλης Πλειώνης: Οραματίζομαι μια διακυβέρνηση σοβαρή, δημοκρατική, κοινωνικά δίκαιη και επιστημονικά τεκμηριωμένη. Μια διακυβέρνηση που θα εμπνέει εμπιστοσύνη, που δεν θα αντιμετωπίζει το κράτος ως λάφυρο ή ως μηχανισμό εξυπηρέτησης κομματικών σκοπιμοτήτων, αλλά ως θεσμό που υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον. Χρειάζεται ένα νέο μοντέλο διακυβέρνησης, όπου η επιστημονική τεκμηρίωση, η αξιοκρατία, η διαφάνεια, η αξιολόγηση και η λογοδοσία θα αποτελούν σταθερά στοιχεία άσκησης πολιτικής.

Σε ό,τι αφορά το δεύτερο σκέλος του ερωτήματός σας, θεωρώ ότι πράγματι η χώρα έχει συσσωρεύσει τόσο μεγάλα προβλήματα, στην οικονομία, στους θεσμούς, στο κράτος δικαίου, στις κοινωνικές ανισότητες, στην παραγωγική της βάση και στη λειτουργία του ίδιου του κράτους, ώστε η επόμενη περίοδος θα απαιτήσει ευρύτατες κοινωνικές συναινέσεις. Δεν πιστεύω ότι το υφιστάμενο πολιτικό σύστημα, και μιλάω για το χώρο της προοδευτικής αντιπολίτευσης, έχει τα οργανωτικά και πολιτικά εφόδια που να μπορούν να αξιοποιηθούν για να υπάρξουν προγραμματικές συγκλίσεις πάνω σε συγκεκριμένους στόχους. Δυστυχώς, είτε έχουν αυτό-αναιρεθεί από εσωτερικές διαμάχες είτε δεν έχουν καν ξεκαθαρίσει το πολιτικό τους στίγμα και αξίες. Πιστεύω όμως ότι οι κοινωνικές συναινέσεις είναι απαραίτητες και ότι απαιτείται ευρύτατη συνεργασία με την κοινωνία των πολιτών για να επιτύχουμε την αποκατάσταση της λειτουργίας των δημοκρατικών θεσμών, την ενίσχυση του κοινωνικού κράτους, την αντιμετώπιση της ακρίβειας, την παραγωγική ανασυγκρότηση, τη δίκαιη πράσινη μετάβαση, την προστασία της εργασίας και την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Οι πολίτες δεν ενδιαφέρονται τόσο για τους αριθμούς μιας κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας όσο για την ύπαρξη ενός αξιόπιστου σχεδίου που θα βελτιώσει τη ζωή τους.

Η μεγάλη πρόκληση των επόμενων ετών, επομένως, δεν είναι απλώς να αλλάξει κυβέρνηση. Είναι να αλλάξουν οι πολιτικές και το υπόδειγμα διακυβέρνησης. Να αλλάξει η στόχευση των δημόσιων πολιτικών: από την εξυπηρέτηση επιμέρους και ισχυρών ιδιωτικών συμφερόντων, στην υπηρεσία του δημόσιου συμφέροντος, των αναγκών της μεγάλης κοινωνικής πλειοψηφίας και στην ουσιαστική προστασία των πιο ευάλωτων. Η πολιτική οφείλει να ενισχύει τη συλλογική ικανότητα μιας κοινωνίας να σχεδιάζει το μέλλον της. Και αυτό προϋποθέτει γνώση, ισχυρούς θεσμούς, εμπιστοσύνη, κοινωνική συνοχή και όραμα.

Θα ήθελα να κλείσω με μια ευρύτερη επισήμανση. Ζούμε σε μια εποχή όπου αμφισβητούνται ολοένα και περισσότερο οι κανόνες του διεθνούς δικαίου και οι πολυμερείς θεσμοί που οικοδομήθηκαν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όπως έχω υποστηρίξει και πρόσφατα στον δημόσιο διάλογο, η παραβίαση του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ και του διεθνούς δικαίου – είτε πρόκειται για τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, είτε για τη γενοκτονία στη Γάζα  από το Ισραήλ και τις ευρύτερες εξελίξεις στη Μέση Ανατολή – υπονομεύει τη διεθνή έννομη τάξη και δημιουργεί ένα εξαιρετικά επικίνδυνο διεθνές περιβάλλον. Το διεθνές δίκαιο δεν μπορεί να εφαρμόζεται επιλεκτικά. Οι ίδιες αρχές πρέπει να ισχύουν για όλους, χωρίς εξαιρέσεις και χωρίς δύο μέτρα και δύο σταθμά.

Για χώρες όπως η Ελλάδα, που θεμελιώνουν την ασφάλεια, τα κυριαρχικά τους δικαιώματα και την εξωτερική τους πολιτική στον σεβασμό του διεθνούς δικαίου, η υπεράσπισή του δεν αποτελεί μόνο ιδεολογική επιλογή, αποτελεί και ζήτημα εθνικού συμφέροντος. Γι’ αυτό πιστεύω ότι η υπεράσπιση της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και της διεθνούς νομιμότητας αποτελεί ταυτόχρονα έκφραση αυθεντικού πατριωτισμού και βαθιά προοδευτική πολιτική επιλογή.